Çocuklar “yaşayarak- yaparak” öğrenirler. Bu nedenle sorumluluk duygusunun gelişmesinde en etkili yöntemlerden biri çocuğun davranışının sonucunu yaşamasına fırsat vermektir. Anne-babalar genellikle çocuklarını olumsuzluklardan koruma içgüdüsüyle hayatı çocuklar için kolaylaştırmaya çalışırlar. Sabahları okul için giysileri giydirmek, ayakkabıları bağlamak, ödevini yapmadan okula gidip de öğretmeninden uyarı almasın diye ödevlerini yapmak… Tüm bunlar kısa vadede çocuğu olumsuz sonuçlardan korur gibi görünse de uzun vadede maalesef kişilik gelişimini, özgüven oluşumunu olumsuz olarak etkileme riskini taşırlar. Biri her gün sizin için işlerinizi yapsa siz işinizi yapmak için çaba gösterir miydiniz? Çocuklar da doğal olarak anne-baba tarafından desteklenen becerilerini geliştirmeye ihtiyaç duymazlar, daha doğrusu duymuyor gibi görünürler ama bir gün anne-baba desteğini azalttığında o zaman büyük zorluklar yaşarlar. Çünkü zamanında gelişmeyen becerileri sonradan kazanmak için çok daha fazla emek harcamak gerekir.

Sorumluluk, erken çocukluk döneminden itibaren çocukların yaş, cinsiyet, gelişim düzeyi ve becerileriyle uyumlu bir şekilde görevlerini yerine getirmeleridir. Küçük yaşlardan itibaren kazanılması gereken bir yaşam becerisi olan sorumluluk, başarılı bir hayat ve öz disiplin kazanımında önemli bir yere sahiptir. Bu beceri ilk önce aile daha sonra okul, arkadaş çevresi ve toplum ile ilişkiler içinde kazanılmaktadır. Sorumluluk kendiliğinden gelişen bir beceri olmadığı için bu bilincinin gelişmesi için sorumluluğun öğretilmesi gerekir.

Cüceloğlu’na göre, bu becerinin gelişmesi için insanın sorumluluk alabileceği bir ortamda yetişmesi gerekir. Kendisi adına seçim yapamayan, yaptığı seçimlerin sonuçlarından sorumlu olmasına fırsat verilmeyen çocuklarda, sorumluluk duygusu gelişememektedir. Sorumluluğu geliştirmek için aktif bir süreç gereklidir.

Sorumluluk Bilinci Nasıl Kazandırılır?

Sorumluluk eğitimi; her şeyden önce kendi sorumluluklarının bilincinde olan, çevresi, toplumu ile uyum içinde ve onlara karşı da sorumluluklarını yerine getirme istek ve çabasında olan bireyler yetiştirme sürecidir. Çocuklarda sorumluluk bilinci kazandırılmasının temelleri ilk önce ailede atılır. Bu durumda ebeveynler neler yapabilir?

• Çocuklara sorumluluk kazandırmada ve aile içinde hem önemli hem faydalı bir birey olarak hissetmelerinde yardımcı olacak en önemli etkinliklerden biri, ev işleridir. Belirgin ve net kurallarla, evin içinde yaşına uygun verilen görevler, çocuklara ev işleri yapma sorumluluğunun anahtarı olmaktadır.
• Ebeveynlerin, çocuklardan beklentileri makul olmalıdır. Çocuğun yaşı, gelişim düzeyi ve becerileri göz önüne alınarak görev paylaşımları yapılmalıdır.
• Karşılaştıkları problemler karşısında, problemleri üzerine düşünerek çözüme ulaşma adına çeşitli aşamalar üretme bakımından teşvik edilmelidir. Burada seçenekler sunulması, öneriler getirilmesi de destekleyici olacaktır. 
• Bütün çocukların seçimlerinin sonuçlarını öğrenmeye ihtiyaçları vardır. En güçlü geri bildirimi, seçimlerinin sonucunda yaşayacakları vermektedir. O yüzden çocukların sonuçları yaşamalarına izin verilmelidir.
• Çocukların çeşitli görevleri benimsemeleri ve sorumluluk bilinçlerinin gelişimi için süreç, zorlama ile değil; cesaretlendirme ve destekleyici bir ortam yaratma ile yönetilmelidir. Böyle bir ortam çocuğun kendi kendisine yetmesine ve yönetmesine fırsat vereceğinden onun kendine olan güvenini de artıracaktır (Özen, 2015).
• Çocuğun adına düşünmek yerine, onun kendi için düşünmesi teşvik edilmelidir. Sorunlarını kendisinin çözmesine fırsat vermek, sorumluluk duygusunu geliştirecektir.
• Çocuklar gözlemlenmeli ve daha büyük, önemli sorumlulukları alabilmeye hazır olduğu zamanlar kollanarak, bu girişimler özendirilmelidir. 
• Her insan hatalar yapar. Çocuklar da deneyimlerinden çeşitli yanlış sonuçlar elde edebilirler. Burada kırıcı şekilde eleştirmek yerine yapıcı yönlendirmeler kullanmaya özen gösterilmelidir.
• Gösterilen ve elde edilen başarılar kadar, çocukların harcadığı çaba da övülmelidir. Çocuklar hata yapabilir, çabaları başarılı bir şekilde sonuçlanmayabilir, burada en önemli şeyin “çaba harcamak” olduğu belirtilmelidir.
• Yapılması istenen, değişmesi beklenen durumlar karşısında ödül vaatleri verilmemelidir. Bu bir rüşvet olmakla birlikte çocukların içsel motivasyonları azaltarak, yarardan çok zarar veren bir davranıştır.
• Çocuklara kendisinden beklenenler, açık ve sade şekilde anlatılmalıdır. Net olmakla birlikte sınırlar varlığını korumalıdır, ancak bu sınırlara bağlı kalınırken daima çocuk sevildiğini, değerli olduğunu hissedeceği sevecenlikle karşılanmalıdır.
• Son olarak gelişim ve değişim süreklidir. Hiçbir zaman geç kalındığı düşünülmemeli, doğru olana ulaşmak için çaba gösterilmelidir. İnsan yavrusu, kötüden çok, iyiye yönelmeye yatkındır (Özen, 2015).

İrem Öztürk

Çocuk Gelişimi ve Eğitimi

Çocuklarda Sorumluluk Bilinci yazısı ilk önce duyumarket üzerinde ortaya çıktı.

Kitap, çocukların bilişsel becerilerini, duygusal ve dil gelişimini destekleyen en önemli araçtır. Çocuklar kitap sayesinde problem çözme, yaratıcılıklarını ve yeteneklerini geliştirme fırsatlarına sahip olurken; aynı zamanda kişilik gelişimine katkı sağlamakta, duygusal ve ruhsal ihtiyaçlarının karşılanmasında da önemli ölçüde etki etmektedir.
Kitap okuyan nesillerin giderek düşünme fonksiyonu ve fikir üretme yetenekleri geliştirme, kelime hazinelerinin genişlemesiyle birlikte başarılı iletişim kurma özelliği kazanılmaktadır. Yapılan araştırmalar ebeveynleri tarafından kitap okunarak büyütülen çocukların dil gelişimlerinin kitap okunmayan çocuklara oranla daha sağlıklı ilerlediğini ortaya koymuştur.
Bir şeyi yapmayı sürdürebilmek için o şeyi sevmek ve ilgi duymak büyük bir önem taşır. Okuma alışkanlığı bireyin bir gereksinim olarak algılaması sonucu oluşan okuma eylemini, yaşam boyu sürekli ve düzenli biçimde gerçekleştirmesi şeklinde tanımlanmaktadır. Bu alışkanlığın gelişebilmesi için çocuk, kitaplarla mümkün olduğunca erken tanışmalıdır. Ve diğer önemli bir nokta ise doğru kitabı seçebilmektir. Çocuklar için uygun kitapların tercih edilmemesi çocuklara okuma alışkanlığı kazandırmaktan uzaklaştıracaktır.
Kitap okuma alışkanlığı küçük yaşlarda kazanılır. Kitap okumanın alışkanlık hâline gelmesinde rol oynayan birçok etken bulunmaktadır. Bunlar arasında en başta çocuğun ailesi, sonra da içinde yaşadığı toplum, okulu ve öğretmeni bulunmaktadır. Çocuklara okuma alışkanlığı kazandırmak için asıl rol anne-babalarındır. Çocuklar içinde bulundukları aileden hayata dair pek çok şey öğrenerek kendi kimliklerini oluştururlar.
Çocukların yaşlarına ve gelişim dönemlerine en uygun kitapların seçilmesi çocukların ilgilerini çekecek ve kitap okuma alışkanlığı kazandırma noktasında ebeveynlerin destekçisi olacaktır. Peki siz ebeveynler çocuklarınıza kitap okuma alışkanlığını nasıl kazandırabilirsiniz?

1. Bir okuma zamanı belirleyin. Çocuklar rutinlere çok düşkündür. Ailedeki herkes için uygun olacak bir okuma zamanı seçebilirsiniz. Bu zaman, çocuğunuzun uyku vaktinden hemen önce veya ödevlerini yaptıktan hemen sonra olabilir. Okuma alışkanlığı kazandırmak isteyen ebeveynler okuma rutinleri oluşturarak kitap okumanın alışkanlık haline getirebilirler.
2. Bir okuma yeri seçin. Evde herkesin rahat olabileceği bir yeri, okuma köşesi olarak belirlemek, herkesin okuduğu kitaptan zevk almasını sağlar. Oturma odasındaki koltuğunuzu veya akşam yemeği masanızı kısa süreliğine bu etkinlik için kullanabilirsiniz.
3. Birlikte kitap okuyun. Erken yaşta kazanılan kitap okuma becerisi için her seferinde dönüşümlü olarak belirlediğiniz bir kişi, ailenin diğer üyelerine kitap okuyabilir.
4. Evinizi okunacak materyallerle doldurun. Kitaplar, dergiler, gazeteler, yemek kitapları, hobi kitapları, çizimli kitaplar ve daha fazlası gibi pek çok türde ve yapıda okunacak şey çocuğunuzun etrafında bulunsun. Çocuk etrafındaki materyalleri gördükçe bir süre sonra ilgisini çekecektir.
5. Dinleyicilere interaktif bir okuma deneyimi yaşatın. Dinleyicileri kitap okuma eylemin içine katın. Okumaya başlamadan önce, kitabın başlığından, yazarından ve varsa çizerinden biraz bahsedin ve onlara kitabın tam olarak ne ile ilgili olabileceği gibi çeşitli sorular sorun. Okudukça da hikâyenin nasıl ilerleyebileceğini beraber tartışın. Ayrıca etkileyici bir ses tonu kullanarak kitaba olan ilgiyi artırmaya çalışın.
6. Çocuğunuz sizi kitap okurken görsün. Ebeveynler çocukların en önemli rol modelidir. Eğer çocuğunuz sizin bir şeyler okuduğunuzu görürse kendisi de bundan ilham alacaktır. Ayrıca kardeşler arasındaki sosyal bağın güçlenmesi için de yaşı daha büyük olan çocuğunuzun kardeşine kitap okumasıyla artacaktır.
7. Çocuğunuzun favori kitaplarını yakın çevresinde bulundurun. Yeni bir okur olarak çocuğunuzun kendine güveninin gelmesi ve okuma akıcılığı kazanması için en sevdiği kitapları yakınında bulundurun. Böylece istediği zamanlarda favori kitaplarını rahatça okuyabilecek ve okumayı daha çok sevecektir.
8. Dönemsel rutinler oluşturun. Çocuğunuzun okula her sene başlayacağı dönemde tekrar okuması için belli bir kitabı olsun veya özel bir kitabı her yaz tatilinde tekrar okusun. Bu gibi tatlı gelenekler, okuma deneyimlerini daha zevkli hale getirecektir.

İrem Öztürk

Çocuk Gelişimi ve Eğitimi

Çocuklarda kitap okuma alışkanlığı nasıl kazandırılır? yazısı ilk önce duyumarket üzerinde ortaya çıktı.

Oyun, çocukların dünyayı kendi deneyimleri ile öğrenmesini sağlayan, genellikle sonuçları düşünülmeden, eğlenmek için yapılan hareketlerdir. Oyuncak ise çocukların oyun oynarken kullandığı her türlü nesnedir. Oyuncaklar çocuğun yaratıcılığını, karar verme becerisini, boyut, şekil ve renk gibi kavramları kavramasını, düş kurma gücünün gelişmesini ve çeşitli beceriler kazanmasını destekler. İş birliği yapma, paylaşma, bekleme, sabırlı olma gibi yetenekleri kazanmasına yardım eder.
Oyuncak mutlaka çocuğun yaşına, ilgisine, becerisine ve gelişim düzeyine uygun olmalıdır. Çocuğa yaş ve beceri düzeyinin altında alınmış bir oyuncak zevk vermeyecek ve ilgisini yitirecektir. Yaş ve beceri düzeyinin üstünde alınmış bir oyuncak ise çocukta başarısızlık duygusu yaratabileceğinden oyuncak seçimi son derece önemlidir.
Çocukların dikkat süreleri yaş gruplarına ve gelişim düzeylerine göre farklılıklar gösterir. Örneğin; 2-2.5 yaş çocuğu bir etkinlik üzerinde dikkatini 30-60 saniye kadar sürdürebilir; 6 yaş çocuğu ise tek başına bir etkinliğe 30 dakika kadar dikkatini verebilir. Dikkat becerisi eğer doğru destekler verilirse geliştirilebilen bir beceridir. Özellikle pandemi nedeniyle eğitim süreçlerini zorunlu olarak ekranlar vasıtasıyla sürdüren çocukların gününün büyük bölümü elektronik cihazlarla geçtiği için yoğun olarak ekrana maruz kalan çocukların dikkat sürelerinin düştüğü, belleklerinin zayıfladığı, işlemleme hızlarının negatif yönde değiştiği birçok araştırma sonucunda gösterilmiştir. Bu yüzden zorunlu ekran maruziyeti dışında çocukları ekranlardan uzaklaştırmak, klasik oyun ve oyuncaklara yönlendirmek, aktivitelerini eğlenceli hale getirmek odaklanmalarını kolaylaştıracaktır. Hadi gelin çocukların dikkat becerisini geliştirebileceği ve aynı zamanda eğlenirken öğrenebileceği oyuncaklara bakalım;

• Renkli bloklar

Çocuğunuz birçok yapı inşa ederken, şekil ve renk tanıma, uzamsal görselleştirme, zihinsel farklılaştırma, görsel algı, bilişsel esneklik, dil becerileri ve problem çözme gibi beceriler kazanır ve bu becerileri geliştirirler.

• Yapbozlar

Yapbozlar, çocukların problem çözme becerilerini, hafızasını, konsantrasyonunu ve dil becerilerini geliştirerek bilişsel gelişimine yardımcı olur. Yapbozu tamamlamak için farklı parçaları renk, boyut ve şekle göre tanımaları gerektiğinden; nesneleri tanımlamalarını, saymalarını ya da eylemlerini tanımlamalarını isteyerek öğrenmelerini geliştirebilirsiniz. Yapboz tamamlandığında bir masal oluşturup ve çocuğunuzdan tamamlamasını isteyerek dikkatini arttırmaya yardımcı olabilirsiniz.
• Kutu oyunları
Bilişsel gelişime katkı sağlayan oyuncaklardan biri de kutu oyunlarıdır. Kutu oyunları ile çocuğun bilişsel gelişimlerine destek vererek, okul öncesi çocukların dikkat becerilerini geliştirmelerine yardımcı olabilirsiniz.
• Dikkat geliştirme setleri
Sadece okul öncesi dönem için değil farklı yaş gruplarına uygun olarak hazırlanır. Her yaş grubundaki zorluk derecesi farklılık gösteren bu setlerdeki en önemli özellik çocuğun sıkılmadan etkinliklere devam etmesidir. Zira dikkat eksikliği bulunan çocuklardaki önemli sorunlardan biri odaklanamama ve çabuk vazgeçmedir.
• Hafıza oyunları

Hafıza oyunları oynamak, dikkat, konsantrasyon ve odaklanma gibi beyin fonksiyonlarının gelişmesine katkı sağlar. Hafıza oyunları, eleştirel düşünmeye yer verir. Böylece başkalarının düşüncelerini anlamaya çalışırlar. Bu da çocukların dikkatlerini ayrıntılara vermelerine destek olur. Bu tarz oyunlar görsel hafızanın gelişimine katkı sağlar. Farklılıkları tespit etmeye veya ilgili iki görüntüyü birbirine bağlamaya dayalı birçok hafıza oyunuyla çocuklar görsel ayrımcılığı geliştirir. Bu, görüntüleri birbirinden ayırt etmede bir hızlanmaya yol açacaktır. Hafıza oyunu oynayan çocuklar kurallı ve planlı bir hayat yaşamaya eğilim gösterebilirler.
• Sudoku
Sudoku oyunu hafıza güçlendirici ve dikkat geliştiricidir. Sudoku süre nedeniyle çocukların dikkatini toplamasına ve hızlı karar vermesine yardımcı olur.

İrem Öztürk

Çocuk Gelişimi ve Eğitimi

Çocuklar için dikkat geliştirici oyuncaklar nelerdir? yazısı ilk önce duyumarket üzerinde ortaya çıktı.

Oyun oynamak çoğu zaman sadece eğlence amaçlı düşünülse de aslında çocukların gelişiminde çok önemli bir role sahiptir. Çocukların küçük yaştan itibaren kazanması gereken motor gelişimlerinin yanı sıra zihinsel, duygusal ve sosyal yönlerini de olumlu yönde etkiler. Oyun çocuğun dilidir; duygularını, düşüncelerini, başa çıkamadığı çatışmalarını ifade etme biçimidir. Çocuk için ciddi bir uğraş olan oyun, aynı zamanda bir eğlence, gelişim ve eğitim kaynağıdır (Aral, 2000; Özdenk, 2007). Oyun sayesinde çocuk rahatlar, enerjisini atar, kendini, ilgi ve becerilerini keşfeder.

Oyuncaklar, büyüme için çok değerli olan ilk deneyimlerin kazanılmasına ve başarı duygusunun tatminine olanak sağladığından; oyundan yeteri kadar yararlanmaları için onlara sunulan oyuncakların iyi seçilmesi önemlidir. Oyuncak seçiminde ebeveynler rol oynasa da çocuklar dolaylı yönden bu seçime katılırlar. Oyuncak çocukta merak uyandırmalı, kasları çalıştırmalı, girişimciliği ve düş gücünü arttırmalı, çocuğu problem çözmeye yönlendirmelidir.

Bebeklere mümkün olan en erken dönemde zengin uyarıcıların olduğu bir çevre sunmak bebeğin gelişimi açısından önemlidir. Bu nedenle bebeğin en yakınında bulunan anne/baba bebeğine uyarıcı çevrenin vazgeçilmezi olan oyuncaklar sunması konusunda önemli görevler düşmektedir.

0-2 yaş bebeklik dönemi bireyin en kritik dönemlerini kapsar. Bu dönem bireyin zihinsel ve fiziksel gelişiminin en hızlı olduğu dönemdir. Ebeveynler çocuğun yaşına, gelişim düzeyine, ilgi ve ihtiyaçlarına uygun, farklı gelişim alanlarını geliştirmeye yönelik, hayal gücünü destekleyebilecek oyuncaklar seçmelidirler. Doğru oyuncak tercihi yapabilmek için de çocuklarını iyi tanımalı ve gelişimlerini gözlemleyebilmelidirler.

Oyuncaklar yaşa, cinsiyete, bütçeye göre değişiklik göstermektedir. Bu çeşitlilik içerisinde ailenin çocuğun ilgisine, becerisine, yaşına uygun oyuncağı bulması tabi ki zorlaşacaktır. Çocuğun her istediği oyuncağı almak, deneme yanılma yöntemiyle seçim yapmak çocuğun ilgilenmediği sayısız ve gereksiz oyuncağın alınmasına sebep olmaktadır. Bu da oyuncak seçimi yaparken dikkate alınması gereken faktörleri daha önemli hale getirmektedir. Peki bu kadar çeşitli faktör varken ebeveynler nasıl doğru oyuncak seçimi yapabilir? Bu yazımızda yaşa göre oyuncak seçiminden bahsedeceğiz. Siz anne/babalar bebeklerinizin ilk oyuncaklarını nasıl seçebilirsiniz gelin birlikte inceleyelim;

Piaget’e göre ilk aylar (0-3 Ay) aynı zamanda bebeğin çevresinde olup bitenleri algılamaya başladığı ilk dönemdir. İşitme duyusu görme duyusuna göre daha baskın olduğu için ses çıkartan çıngıraklar, ritmik hareket eden renkli dönenceler, sesli kitaplar bebeğinizin ilgisini çekecektir. Daha sonra görme duyusu gelişeceği için objelerin bebeklerin yakınına getirilip uzaklaştırılması yoluyla yapılan basit oyunların, sabit duran objelere göre daha fazla dikkatlerini çekeceği ve bu etkinliklerin bebeklerin kendileri ve objeler arasındaki bağlantıyı anlamalarında daha etkili olacaktır.

3-6 ay arasında nesne sabitliği-sürekliliği dediğimiz döneme girdikleri için 0-12 aylık dönem “oral dönem” olarak da adlandırılır. Bu dönem meme emme dönemi olmakla birlikte her şeyi ağızla algıladıkları dönemdir. Ağız sadece yemek yedikleri bir alan değil, her şeyi tanımaya çalıştıkları özel bir alandır. Bundan dolayı yutma tehlikesine karşı küçük parçaları olmayan, boyasız sağlıklı oyuncaklar olmalıdır.

6 ayitibariyle bebekler ek gıdaya başlamaktadır. Ek gıda döneminde çocuk için kaşıklar, tabaklar, besinler de ilgi çekici hale gelmektedir. Özellikle diş etlerinin de kaşınıyor olması yumuşak uçlu kaşıkların ve diş eti kaşıma aparatlarının önemini artırmaktadır. Mama sandalyesinde hem ilgisini çekecek hem de eğlenmesini sağlayacak renkli ve sesli oyuncaklar kullanılabilir. Aktivite masaları ilgisini çekebilir. Artık destekli oturabildiği için toplar, atıp, tutabileceği yumuşak oyuncaklar ilgisini çekebilir. Oyun halıları kullanılabilir. Emeklemeyi teşvik edecek hareket eden, peşinden sürünmeye çalışacağı oyuncaklar tercih edilebilir. Tutunup kalkması, adımlaması için yürüme arkadaşı alınabilir.

6- 12 Ay arası çocuk büyüdükçe dil gelişimi de gelişmektedir. Bu dönemde oyunlara dil de dahil olduğu için bebekler kendince oyuncaklarla konuşmaya, sesler çıkartmaya başlar. Bu dönemde ebeveynlerin ya da ebeveyn yerine geçen yetişkinlerin bebeklerin oyunlarına katılmaları ve onları paylaşımcı, koruyucu ve rahatlatıcı tavırlarla ile oyun oynamaya teşvik etmeleri önem taşımaktadır. Yetişkinlerin bebeklere becerilerini geliştirecek, çeşitli kutulara konulup yere dökülebilen, sesli, takmalı -çıkartmalı, inşa etmeye yönelik uygun oyun araçlarını sağlamaları da onların oyun gelişimi üzerinde etkili olmaktadır.

Sonuç olarak oyun ve oyuncak, çocuğun gelişiminde ve yaşantısında önemli bir role sahiptir. Ayrıca çocuğun en doğal öğrenme yolu oyundur. Bu nedenle ebeveynler oyuncak seçimi yaparken çocuklarının tüm gelişim alanlarını göz önünde bulundurarak; çocuğun keşfetmesine yardımcı olacak ve becerilerini destekleyecek oyuncaklar tercih etmelidir.

Ulutaş Avcu, A. (2015). 0-2 YAŞ BEBEĞİ OLAN ANNELERİN OYUNCAK TERCİHLERİNİN İNCELENMESİ. Uluslararası Sosyal ve Eğitim Bilimleri Dergisi, 2 (4) , 37-46 . DOI: 10.20860/ijoses.13560

Çiftçibaşı, H. K. & Öğretmeni, Ç. G. (2004). İlk 18 Ayda Bebeklerin Fiziksel, Psiko-Motor ve Zihinsel Gelişim Sürecinde Oyun Özellikleri. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi, 40 (40) , 504-517 

Egemen, A., Yılmaz, Ö., Akil, İ. (2004). Oyun, oyuncak ve çocuk. Adnan Menderes Üniversitesi Tıp Fakültesi Dergisi,5(2),39-42.

İrem Öztürk

Çocuk Gelişimi ve Eğitimi

Bebeğimizin ilk oyuncakları neler olmalı? yazısı ilk önce duyumarket üzerinde ortaya çıktı.